Xuân Quỳnh với Lời ru của mẹ...

“ Mỗi người có một quê

              Ngày dại thơ để ở

      Tuổi niên thiếu để yêu

      Và lớn lên để nhớ…”

                    (Thành phố quê anh)

Ai cũng có một quê hương để từ đó ta lớn thành người. Quê nội và quê ngoại của Xuân Quỳnh nằm ở hai bên bờ sông Nhuệ hiền hòa, một vùng đất nổi tiếng với nghề ươm tơ, dệt lụa. Đấy là một làng quê cổ truyền với những vườn cây, sân gạch, những mái chùa cong cong, cổ kính, những  con đường lát gạch nghiêng nghiêng bên những bờ ao và những luỹ tre già bao bọc. Cũng như bao đứa trẻ, Xuân Quỳnh lớn lên trong những tiếng ru hời nhưng không phải tiếng ru hời của mẹ, mà đó là tiếng ru được tạo ra bởi tiếng lách cách thoi đưa, bởi tiếng hát của những người thợ dệt và những tiếng dế đêm như những khúc dương cầm, ... “và chúng đã in mãi trong tâm hồn Xuân Quỳnh như một bản nhạc dạo đầu của những ngày thơ ấu”. Tất cả những không gian ấy, như nhuốm mùi phây phẩy của những nong tằm, mùi khăm khắm của phân trâu và cả những cây rơm khô cháy muộn. Cái vùng đất ấy, dù quê mùa lam lũ, nhưng cũng vô cùng đầm ấm đã che chở cho tâm hồn ngây thơ, trong trẻo và bất hạnh của Quỳnh từ thuở nhỏ.

Quỳnh mồ côi mẹ, chị Đông Mai cũng không gần gũi bên Quỳnh. Có lẽ vì thế, mà  Xuân Quỳnh càng nhạy cảm với cuộc đời trong cái tuổi thơ không trọn vẹn của mình. Năm tháng dù có đi qua, tuy cuộc sống của chị có nhiều sóng gió đổi thay, nhưng tất cả những kí ức của chị vẫn còn đó. Chính quê hương và tuổi thơ kia, đã bồi đắp nên tâm hồn của Xuân Quỳnh và có lẽ cũng chính vì vậy, mà thơ của chị được khơi nguồn bởi những mạch nước ngầm từ chính cuộc đời và tâm hồn chị.

Và có lẽ vì thế, khi nhớ đến Xuân Quỳnh - người ta như nhớ đến một câu chuyện đầy buồn thương của một người phụ nữ sinh ra trong miền gió lào cát trắng.

Lời ru ẩn nơi nào

Giữa mênh mang trời đất

Khi con vừa ra đời

Lời ru về mẹ hát

Thật vậy, người mẹ là kì quan đẹp nhất trong cuộc đời này, mẹ đã vực dậy những yêu thương trìu mến từ thưở hỗn mang đem đến cho con bao nhiêu hạnh phúc. Ngay tiếng ru hời kia, sẽ mãi mãi không bao giờ xuất hiện nếu không có mẹ,và nó sẽ im lặng khi con không cất tiếng giữa cuộc đời – của mẹ…

Tiếng ru là sự mềm mại, là một thức mùi vi diệu mà tạo hóa đã để mẹ ban tặng cho con. Giữa cái mênh mang đến vô tận vô cũng của vũ trụ, khi con trở về - như một sự hồi sinh trong mẹ, con đến với mẹ - và lời ru cũng văng vẳng chao nghiêng theo cánh võng nhịp nhàng, yên ả.

Với trẻ thơ, gần gũi nhất và thân thiết nhất là người mẹ. Mẹ là nơi chúng ta trở về sau một ngày thơ thẩn, vui chơi, là nguồn kiến thức vô tận, thỏa mãn những điều chúng thắc mắc…Xuân Quỳnh yêu trẻ bằng tình yêu của một người mẹ và hiểu trẻ thơ bằng tâm lí của người nghệ sĩ. Với sự thúc giục của trái tim phụ nữ, chị truyền vào tâm hồn các em tình mẫu tử thiêng liêng bằng ý thơ qua sự so sánh rất sáng tạo:

Con yêu mẹ bằng ông trời

Rộng lắm không bao giờ hết…

(Con yêu mẹ)

Thế đấy, chẳng có gì cao siêu cả, ánh mắt  của trẻ thơ là thế đấy, mọi thứ xung quanh chúng đều mới mẻ, chúng cứ thấy những gì quen thuộc thì yêu quý, nâng niu, và luôn đưa ra những câu hỏi thú vị đến lạ lùng:

…Cái quạt bé như thế
Thì gió ở vào đâu?
Biển ngày đêm thét gào
Sao lại không khản cổ?
Con vịt con bé tí
Không mẹ, nó không buồn?
Mà mẹ mới ra đường
Vì sao con đã nhớ?

                       (Vì sao? – Bầu trời trong quả trứng)

Đứa trẻ cứ ngây thơ, hỏi từng con sông, ngọn gió, tất cả những thứ mà chạm khẽ vào những giác quan của chúng cũng khiến chúng bối rối vô cùng, hình ảnh của biển được xem như một con người thật sự trong mắt bé, bé không hiểu vì sao, biển cứ thét gào mà không mỏi cổ. Như thế vẫn còn chưa gần gũi, bé lại đưa chính bản thân “đã lớn” mình để so sánh với hình ảnh “ Con vịt bé tí” càng thêm ngộ nghĩnh.

Và cách lý giải về mọi thứ trong suy nghĩ của “đứa con” cũng giản đơn như chân lý – đường đi ở dưới chân người. Nhà thơ Xuân Quỳnh để cho trẻ thơ thổ lộ, cho trẻ rón rén đi giải mã những mảnh ghép của cuộc sống – trong đó có lời ru thiêng liêng và ý nghĩa:

Lúc con nằm ấm áp

Lời ru là tấm chăn

Trong giấc ngủ êm đềm

Lời ru thành giấc mộng

Xuân Quỳnh sinh ra, với tâm hồn mang nhiều nỗi mất mát, thua thiệt. Điệu tâm hồn ấy gợi nhiều trắc ẩn về tuổi thơ. Nó cho ta nghĩ rằng, bất hạnh ấy là nỗi buồn thương của quê hương, của bờ ruộng, lũy tre, của những cuộc đời nghèo nhiều vất vả đắng cay. Khi viết về tuổi thơ trong hoài niệm, thơ Xuân Quỳnh là nỗi buồn bé nhỏ, thầm lặng, của một đứa bé mồ côi, dễ thương tội nghiệp:

Ôi cái quần chéo go

Ống rộng dài quét đất

Cái áo cánh chúc bâu

Đi qua nghe sột soạt

(Tiếng gà trưa)

Cách viết của chị linh hoạt, dễ thương, nó có thể biến những cái trừu tượng trở nên gần gũi vô cùng, và đó cũng là một trong những phong cách nổi bật trong Xuân Quỳnh mà không phải nhà thơ nào cũng có. Xuân Quỳnh có tài nhìn mọi vật bằng con mắt trẻ thơ, nên chị cũng nói rất đúng những băn khoăn, thắc mắc của chúng. Thế giới quan nhỏ bé lạ lẫm ấy với muôn vàn điều chưa biết được chị gợi mở vô cùng thú vị. Tình thương của người mẹ đã giúp Xuân Quỳnh đọc được trong suy nghĩ trẻ thơ từng thói quen nô đùa, từng ý thích vụn vặt. Ít có nhà thơ nào, người mẹ nào “tâm lí” như Xuân Quỳnh, khi chị viết cho trẻ em những câu thơ phù hợp với nỗi lòng của chúng:

Có muốn ngủ đâu

Mà trời đã tối

Lúc nào cũng vội

Cái ông mặt trời

Chẳng chịu ở chơi…

(Chơi chung)

Và nếu như khi “con” chưa muốn ngủ - mà trời đã tối – thì Xuân Quỳnh đã để cho “con” trách bạn mặt trời chẳng chịu chơi chung, thì trong giấc ngủ, với cách thỏa hiệp đáng yêu của “con” với màn đêm thì lời ru ngọt ngào đó chính là tấm chăn ấm áp và thì khi “con” tỉnh dậy, chị cũng để lời ru cũng chạy theo con xuống ruộng khoai, ao rau muống:

Khi con vừa tỉnh giấc

Thì lời ru đi chơi

Lời ru xuống ruộng khoai

Ra bờ ao rau muống

Để cho “con” và “lời ru” thỏa sức nô đùa - những trò chơi của những đứa trẻ thôn quê nhẹ nhàng, giản dị, đầy sự chất phác thuần hậu đến dịu dàng:

Con nhà nghèo chẳng có gì chơi

Tôi và gái chỉ thẩn thơ gốc ổi

Thương cây, chiều nào cũng tưới

Cứ mỗi lần hai gánh ống bơ

(Gốc cây ngày bé)

Thật vậy, in đậm trong tâm hồn Quỳnh là tuổi thơ quá cô đơn, hình ảnh của mẹ chỉ còn trong tấm hình duy nhất và qua những lời kể của chị và của những người lớn tuổi. Và cuộc đời bất hạnh của Xuân Quỳnh đã bắt đầu, những ngày tháng mồ côi, hình ảnh mẹ chỉ còn là những gì xa mờ, hư ảo. Xuân Quỳnh sống lặng lẽ, tha thẩn bên gốc na, gốc ổi…lắng nghe hơi thở của cảnh vật xung quanh ngôi nhà ngói năm gian, bên  từng chiếc trứng hồng trong xó bếp, tới những con đường đê dài heo hút, chỉ mình Quỳnh lặng lẽ ngày hai buổi đến trường.

Thế thì có hay không? Có cái lời ru ấy chăng? Hay đó chỉ là niềm ao ước của nhà thơ khi đến với cuộc đời. Cả một hành trình của chị, người mẹ mến yêu không cùng bước với đứa con nhỏ dại khờ, ta hình dung một cô bé với nỗi buồn chua xót đầy xúc động:

Bàn tay em ngón chẳng thon dài, 
Vết chai cũ, đường gân xanh vất vả. 
Em đánh chắt, chơi chuyền từ  nhỏ, 
Hái rau rền, rau rệu nấu canh. 
Tập vá may, tết tóc một mình, 
Rồi úp mặt lên bàn tay khóc mẹ.

(Bàn tay em - Xuân Quỳnh)

Chẳng còn mẹ, nghĩa là chẳng còn một chỗ dựa vững chãi, chỉ còn lại một tuổi thơ vụng dại – tự lớn khôn và ngụp lặn giữa dòng đời, đã ươm một Xuân Quỳnh đầy nhạy cảm và trắc ẩn, chị mơ màng và gắn Mẹ với lời ru, như một đứa trẻ- chị chắc mẩm rằng:

Và khi con đến lớp

Lời ru ở cổng trường

Lời ru thành ngọn cỏ

Đón bước bàn chân con

Như một mạch chảy dài trong hành trình xuôi dòng về với biển, chị lại tự cất lên lời hát để ru  mình, luôn nghĩ về Mẹ và luôn đau đáu những nỗi riêng chung, đầy sự bao dung và dâng hiến muốn đi tìm một cuộc sống trong trời đất bao la,  lời ru của Xuân Quỳnh lại “tan thành trăm con sóng nhỏ” để mênh mang và trở nên bất tử:

Mai rồi con lớn khôn

Trên đường xa nắng gắt

Lời ru là bóng mát

Lúc con lên núi thẳm

Lời ru cũng gập ghềnh

Khi con ra biển rộng

Lời ru thành mênh mông

Có ai đó đã nói rằng bản năng của người mẹ, những cảm xúc tinh tế và cái tài nhìn sự vật bằng con mắt trẻ thơ đã tạo nên nét đáng yêu, đáng nhớ trong những bài thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh…Và cho đến tận bây giờ, tôi vẫn nghĩ… hình như ngoài lời ru cho con trẻ… phải chăng lời ru ấy …còn chính là tiếng ru khắc khoải …chị đang viết cho mình…?

(Đ.N.N- Một bài viết cũ)