Sự hoán đổi diệu kỳ từ mẹ...

Lặng lẽ nhìn qua khung cửa, những giọt mưa lăn xuống và vỡ òa trong buổi tan tầm, lác đác đâu đó là ánh sáng của những ngọn đèn màu đang chia cho nhau những món đồ tinh túy bởi cơn mưa cuối mùa vừa ban tặng, chúng cứ sáng lấp lánh nổi lên trong làn mưa trông dịu dàng đến lạ kì.

Có lẽ đã rất lâu rồi, nụ cười mới trở về với Ngọc, cái má lúm đồng tiền ấy đã khiến cho cô phải nghe bao nhiêu lời nói đại loại là ghen tị với vẻ đẹp mà cô đang sở hữu. Nhưng không sao cả, cô đã dần chấp nhận được những chuyện bàn tán nhỏ to kia và xem như đó là những lời khen mà các chị em đã tặng cho mình.

…

Ngày ấy, với tuổi hai mươi, cái tuổi chưa hẳn lớn nhưng cũng đủ để Ngọc nhận ra đâu là những việc mình cần làm, cũng cái tuổi ấy đã khiến có những lúc cô căm ghét cuộc đời này, từ khi thấy con tim mình rung động, nụ cười đã không đến với cô dễ dàng như trước nữa… đôi mắt của cô đen và to tròn, chiếc mũi cũng đỏm dáng và xinh xắn lắm, nó mềm mại như làn nước nhẹ nhàng trong vắt. Nhưng tất cả những cái mềm mại ấy cứ chạy trốn khi nụ cười xuất hiện, nụ cười và khuôn mặt có vẻ đẹp ấy như hai thứ trái ngược nhau, Ngọc vẫn thường cười trước gương, nhưng chưa cười được thì cái mặt đã buồn héo hắt, lắm lúc đôi mắt cũng vô cớ nhạt nhòa.

Những lúc ấy, cô đã hiểu mình cần có những sự thay đổi, đó là thay đổi để tìm lại được nụ cười. Ngọc bắt đầu cố gắng mọi thứ, không được như những người con gái khác, Ngọc sống trong một gia đình kinh tế không rộng rãi nơi đất Sài thành vốn rộng rãi và phóng khoáng này, ba mẹ chỉ có thể giúp cô có thể thay đổi một địa vị với cuộc đời, còn sự hoán đổi giữa nụ cười hiện tại và nụ cười mà cô hằng mơ ước sở hữu thì quá xa vời. Nhưng phải thay đổi chính mình, Ngọc đã bắt đầu cố gắng, vừa đi học để thay đổi một vị trí trong xã hội, và vừa đi làm để tìm lại nụ cười, … không thể tin vào mắt mình, cái vốn mà hai năm cô tích lũy được đã giúp cô tìm những cách để thay đổi nụ cười của chính mình, ban đầu là những phút điện thoại thăm dò, tiếp đến là những cuộc tìm kiếm, và cuối cùng là đến với Mẹ, người mà đã đón và thay đổi nụ cười của Ngọc – người mẹ dao kéo. Ngọc vẫn còn nhớ như in những ngày ấy, bước vào khuôn viên ấy ra sao, nhắm nghiền mắt và ngậm những cuộn bông gòn thấm đầy mùi sát khuẩn như thế nào, nhớ cả những đợt thay đổi thuốc và cả những vòng ngậm tẩm thuốc đến tê người… vẫn nhớ như in cái cảm giác sợ hãi khi những mũi kim của Mẹ đưa vào Ngọc, để cho cái má lúm đồng tiền được một hình hài.

Mọi thứ của ngày hôm qua vẫn còn đó, chỉ có nụ cười ngại ngùng hôm nào đã đi đâu mất thay vào đó là sự tự tin nở một nụ cười rạng rỡ với những chiếc răng trắng muốt cùng cái má lúm đồng tiền, cuộc hoán đổi đã thành công và màu nhiệm đến diệu kì.

…

Ngoài kia, trời vẫn mưa, cái mưa của những ngày này trở nên dịu dàng và đằm thắm, Ngọc thường ví những cơn mưa như cái cười của những ngày Ngọc chưa về bên Mẹ, cái nụ cười vội vã thoắt đến và lịm tắt, nhưng cuối cùng cũng đã ổn, mưa lúc này không còn là nỗi ám ảnh và lo sợ với cô, bởi dưới cơn mưa ấy, những ngọn đèn màu cứ sáng lấp lánh và dịu dàng đến độ cô muốn ôm tất cả vào lòng mà cười cho thỏa thích.

Đưa tay vuốt nhẹ tấm hình ngày cũ, nhìn nó như một kỉ niệm _ cô gái không cười trong kí ức hôm qua, cô hiểu giờ đây cô đã trở thành một cô gái biết cười, cô cũng hiểu nụ cười ấy mang đến cho gương mặt cô thật nhiều ân huệ đầy khả ái, hiểu sắc đẹp là một món quà quý giá dù và phải nỗ lực không ngừng. Và cô cũng hiểu rằng, cuộc đời của cô có đến ba người mẹ, một người đã cho cô một hình hài tên Ngọc, người mẹ thứ hai đã ban phát cho cô một hình hài của nụ cười, và mẹ Đất sẽ đem những hình hài trong trẻo ấy vào cõi vĩnh hằng. Vì thế, cô hiểu rằng “sắc đẹp” trong cuộc đời mình cần phải được giữ gìn và trân quý, từ thể xác đến tâm hồn.

Những lá trầu bà xinh xắn đang xòe rộng khoảng thân xanh để đón những nốt mưa vừa rớt muộn, cơn gió lốc cốc quăng những hạt mưa rơi vào căn phòng của Ngọc như giọt nước mắt rơi vội ngày nào, khẽ treo tấm hình cũ lên tường và bất giác Ngọc khẽ nở một nụ cười mãn nguyện.
(Đ.N.N)

Xuân Quỳnh với Lời ru của mẹ...

“ Mỗi người có một quê

              Ngày dại thơ để ở

      Tuổi niên thiếu để yêu

      Và lớn lên để nhớ…”

                    (Thành phố quê anh)

Ai cũng có một quê hương để từ đó ta lớn thành người. Quê nội và quê ngoại của Xuân Quỳnh nằm ở hai bên bờ sông Nhuệ hiền hòa, một vùng đất nổi tiếng với nghề ươm tơ, dệt lụa. Đấy là một làng quê cổ truyền với những vườn cây, sân gạch, những mái chùa cong cong, cổ kính, những  con đường lát gạch nghiêng nghiêng bên những bờ ao và những luỹ tre già bao bọc. Cũng như bao đứa trẻ, Xuân Quỳnh lớn lên trong những tiếng ru hời nhưng không phải tiếng ru hời của mẹ, mà đó là tiếng ru được tạo ra bởi tiếng lách cách thoi đưa, bởi tiếng hát của những người thợ dệt và những tiếng dế đêm như những khúc dương cầm, ... “và chúng đã in mãi trong tâm hồn Xuân Quỳnh như một bản nhạc dạo đầu của những ngày thơ ấu”. Tất cả những không gian ấy, như nhuốm mùi phây phẩy của những nong tằm, mùi khăm khắm của phân trâu và cả những cây rơm khô cháy muộn. Cái vùng đất ấy, dù quê mùa lam lũ, nhưng cũng vô cùng đầm ấm đã che chở cho tâm hồn ngây thơ, trong trẻo và bất hạnh của Quỳnh từ thuở nhỏ.

Quỳnh mồ côi mẹ, chị Đông Mai cũng không gần gũi bên Quỳnh. Có lẽ vì thế, mà  Xuân Quỳnh càng nhạy cảm với cuộc đời trong cái tuổi thơ không trọn vẹn của mình. Năm tháng dù có đi qua, tuy cuộc sống của chị có nhiều sóng gió đổi thay, nhưng tất cả những kí ức của chị vẫn còn đó. Chính quê hương và tuổi thơ kia, đã bồi đắp nên tâm hồn của Xuân Quỳnh và có lẽ cũng chính vì vậy, mà thơ của chị được khơi nguồn bởi những mạch nước ngầm từ chính cuộc đời và tâm hồn chị.

Và có lẽ vì thế, khi nhớ đến Xuân Quỳnh - người ta như nhớ đến một câu chuyện đầy buồn thương của một người phụ nữ sinh ra trong miền gió lào cát trắng.

Lời ru ẩn nơi nào

Giữa mênh mang trời đất

Khi con vừa ra đời

Lời ru về mẹ hát

Thật vậy, người mẹ là kì quan đẹp nhất trong cuộc đời này, mẹ đã vực dậy những yêu thương trìu mến từ thưở hỗn mang đem đến cho con bao nhiêu hạnh phúc. Ngay tiếng ru hời kia, sẽ mãi mãi không bao giờ xuất hiện nếu không có mẹ,và nó sẽ im lặng khi con không cất tiếng giữa cuộc đời – của mẹ…

Tiếng ru là sự mềm mại, là một thức mùi vi diệu mà tạo hóa đã để mẹ ban tặng cho con. Giữa cái mênh mang đến vô tận vô cũng của vũ trụ, khi con trở về - như một sự hồi sinh trong mẹ, con đến với mẹ - và lời ru cũng văng vẳng chao nghiêng theo cánh võng nhịp nhàng, yên ả.

Với trẻ thơ, gần gũi nhất và thân thiết nhất là người mẹ. Mẹ là nơi chúng ta trở về sau một ngày thơ thẩn, vui chơi, là nguồn kiến thức vô tận, thỏa mãn những điều chúng thắc mắc…Xuân Quỳnh yêu trẻ bằng tình yêu của một người mẹ và hiểu trẻ thơ bằng tâm lí của người nghệ sĩ. Với sự thúc giục của trái tim phụ nữ, chị truyền vào tâm hồn các em tình mẫu tử thiêng liêng bằng ý thơ qua sự so sánh rất sáng tạo:

Con yêu mẹ bằng ông trời

Rộng lắm không bao giờ hết…

(Con yêu mẹ)

Thế đấy, chẳng có gì cao siêu cả, ánh mắt  của trẻ thơ là thế đấy, mọi thứ xung quanh chúng đều mới mẻ, chúng cứ thấy những gì quen thuộc thì yêu quý, nâng niu, và luôn đưa ra những câu hỏi thú vị đến lạ lùng:

…Cái quạt bé như thế
Thì gió ở vào đâu?
Biển ngày đêm thét gào
Sao lại không khản cổ?
Con vịt con bé tí
Không mẹ, nó không buồn?
Mà mẹ mới ra đường
Vì sao con đã nhớ?

                       (Vì sao? – Bầu trời trong quả trứng)

Đứa trẻ cứ ngây thơ, hỏi từng con sông, ngọn gió, tất cả những thứ mà chạm khẽ vào những giác quan của chúng cũng khiến chúng bối rối vô cùng, hình ảnh của biển được xem như một con người thật sự trong mắt bé, bé không hiểu vì sao, biển cứ thét gào mà không mỏi cổ. Như thế vẫn còn chưa gần gũi, bé lại đưa chính bản thân “đã lớn” mình để so sánh với hình ảnh “ Con vịt bé tí” càng thêm ngộ nghĩnh.

Và cách lý giải về mọi thứ trong suy nghĩ của “đứa con” cũng giản đơn như chân lý – đường đi ở dưới chân người. Nhà thơ Xuân Quỳnh để cho trẻ thơ thổ lộ, cho trẻ rón rén đi giải mã những mảnh ghép của cuộc sống – trong đó có lời ru thiêng liêng và ý nghĩa:

Lúc con nằm ấm áp

Lời ru là tấm chăn

Trong giấc ngủ êm đềm

Lời ru thành giấc mộng

Xuân Quỳnh sinh ra, với tâm hồn mang nhiều nỗi mất mát, thua thiệt. Điệu tâm hồn ấy gợi nhiều trắc ẩn về tuổi thơ. Nó cho ta nghĩ rằng, bất hạnh ấy là nỗi buồn thương của quê hương, của bờ ruộng, lũy tre, của những cuộc đời nghèo nhiều vất vả đắng cay. Khi viết về tuổi thơ trong hoài niệm, thơ Xuân Quỳnh là nỗi buồn bé nhỏ, thầm lặng, của một đứa bé mồ côi, dễ thương tội nghiệp:

Ôi cái quần chéo go

Ống rộng dài quét đất

Cái áo cánh chúc bâu

Đi qua nghe sột soạt

(Tiếng gà trưa)

Cách viết của chị linh hoạt, dễ thương, nó có thể biến những cái trừu tượng trở nên gần gũi vô cùng, và đó cũng là một trong những phong cách nổi bật trong Xuân Quỳnh mà không phải nhà thơ nào cũng có. Xuân Quỳnh có tài nhìn mọi vật bằng con mắt trẻ thơ, nên chị cũng nói rất đúng những băn khoăn, thắc mắc của chúng. Thế giới quan nhỏ bé lạ lẫm ấy với muôn vàn điều chưa biết được chị gợi mở vô cùng thú vị. Tình thương của người mẹ đã giúp Xuân Quỳnh đọc được trong suy nghĩ trẻ thơ từng thói quen nô đùa, từng ý thích vụn vặt. Ít có nhà thơ nào, người mẹ nào “tâm lí” như Xuân Quỳnh, khi chị viết cho trẻ em những câu thơ phù hợp với nỗi lòng của chúng:

Có muốn ngủ đâu

Mà trời đã tối

Lúc nào cũng vội

Cái ông mặt trời

Chẳng chịu ở chơi…

(Chơi chung)

Và nếu như khi “con” chưa muốn ngủ - mà trời đã tối – thì Xuân Quỳnh đã để cho “con” trách bạn mặt trời chẳng chịu chơi chung, thì trong giấc ngủ, với cách thỏa hiệp đáng yêu của “con” với màn đêm thì lời ru ngọt ngào đó chính là tấm chăn ấm áp và thì khi “con” tỉnh dậy, chị cũng để lời ru cũng chạy theo con xuống ruộng khoai, ao rau muống:

Khi con vừa tỉnh giấc

Thì lời ru đi chơi

Lời ru xuống ruộng khoai

Ra bờ ao rau muống

Để cho “con” và “lời ru” thỏa sức nô đùa - những trò chơi của những đứa trẻ thôn quê nhẹ nhàng, giản dị, đầy sự chất phác thuần hậu đến dịu dàng:

Con nhà nghèo chẳng có gì chơi

Tôi và gái chỉ thẩn thơ gốc ổi

Thương cây, chiều nào cũng tưới

Cứ mỗi lần hai gánh ống bơ

(Gốc cây ngày bé)

Thật vậy, in đậm trong tâm hồn Quỳnh là tuổi thơ quá cô đơn, hình ảnh của mẹ chỉ còn trong tấm hình duy nhất và qua những lời kể của chị và của những người lớn tuổi. Và cuộc đời bất hạnh của Xuân Quỳnh đã bắt đầu, những ngày tháng mồ côi, hình ảnh mẹ chỉ còn là những gì xa mờ, hư ảo. Xuân Quỳnh sống lặng lẽ, tha thẩn bên gốc na, gốc ổi…lắng nghe hơi thở của cảnh vật xung quanh ngôi nhà ngói năm gian, bên  từng chiếc trứng hồng trong xó bếp, tới những con đường đê dài heo hút, chỉ mình Quỳnh lặng lẽ ngày hai buổi đến trường.

Thế thì có hay không? Có cái lời ru ấy chăng? Hay đó chỉ là niềm ao ước của nhà thơ khi đến với cuộc đời. Cả một hành trình của chị, người mẹ mến yêu không cùng bước với đứa con nhỏ dại khờ, ta hình dung một cô bé với nỗi buồn chua xót đầy xúc động:

Bàn tay em ngón chẳng thon dài, 
Vết chai cũ, đường gân xanh vất vả. 
Em đánh chắt, chơi chuyền từ  nhỏ, 
Hái rau rền, rau rệu nấu canh. 
Tập vá may, tết tóc một mình, 
Rồi úp mặt lên bàn tay khóc mẹ.

(Bàn tay em - Xuân Quỳnh)

Chẳng còn mẹ, nghĩa là chẳng còn một chỗ dựa vững chãi, chỉ còn lại một tuổi thơ vụng dại – tự lớn khôn và ngụp lặn giữa dòng đời, đã ươm một Xuân Quỳnh đầy nhạy cảm và trắc ẩn, chị mơ màng và gắn Mẹ với lời ru, như một đứa trẻ- chị chắc mẩm rằng:

Và khi con đến lớp

Lời ru ở cổng trường

Lời ru thành ngọn cỏ

Đón bước bàn chân con

Như một mạch chảy dài trong hành trình xuôi dòng về với biển, chị lại tự cất lên lời hát để ru  mình, luôn nghĩ về Mẹ và luôn đau đáu những nỗi riêng chung, đầy sự bao dung và dâng hiến muốn đi tìm một cuộc sống trong trời đất bao la,  lời ru của Xuân Quỳnh lại “tan thành trăm con sóng nhỏ” để mênh mang và trở nên bất tử:

Mai rồi con lớn khôn

Trên đường xa nắng gắt

Lời ru là bóng mát

Lúc con lên núi thẳm

Lời ru cũng gập ghềnh

Khi con ra biển rộng

Lời ru thành mênh mông

Có ai đó đã nói rằng bản năng của người mẹ, những cảm xúc tinh tế và cái tài nhìn sự vật bằng con mắt trẻ thơ đã tạo nên nét đáng yêu, đáng nhớ trong những bài thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh…Và cho đến tận bây giờ, tôi vẫn nghĩ… hình như ngoài lời ru cho con trẻ… phải chăng lời ru ấy …còn chính là tiếng ru khắc khoải …chị đang viết cho mình…?

(Đ.N.N- Một bài viết cũ)